{"id":2033,"date":"2018-10-05T16:54:43","date_gmt":"2018-10-05T16:54:43","guid":{"rendered":"https:\/\/www.antillia.be\/blog\/?page_id=2033"},"modified":"2023-06-21T11:13:24","modified_gmt":"2023-06-21T09:13:24","slug":"1944-1949-aantekeningen-in-de-marge","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.antillia.be\/blog\/voorgeschiedenis\/nand\/1944-1949-chronologie-gevangenschap-locaties-en-processen\/1945-1949-poetisch-gevangenisdagboek\/1944-1949-aantekeningen-in-de-marge\/","title":{"rendered":"Celjaren: Aantekeningen in de marge – gevoelens"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

“Het is glad hetzelfde of je een mens vermoordt of zijn ziel, zijn menselijk waardigheidsgevoel. \/ Carl Aszlanyi<\/span><\/a> – De 7 oorvegen<\/span><\/a>” <\/em>(Po\u00ebtisch Celdagboek p. 192)<\/p>\n

Nooit zal Nand rechtstreeks over zijn gevoelens schrijven tijdens zijn jaren in de gevangenis. Er is geen “dagboek” waarin de dagelijkse emoties beschreven worden, iets wat Sim bv wel nalaat. In het geval van Nand zijn de aantekeningen “in de marge” naast de gedichten en teksten de enige uitingen van zijn innerlijke gevoelswereld op dat moment. Het is \u00e9\u00e9n van de kenmerken van zijn karakter: de enige manier om zichzelf te “openen” is via zijn kunst. Dat is ook \u00e9\u00e9n van de redenen waarom hij 20 jaar later zijn memoires schrijft, om inzicht te geven over de gevoelens die aanzet waren om een bepaald gedicht, tekst, tekening of schilderij te cre\u00ebren op een welbepaald moment.<\/p>\n

Voorbeelden:<\/p>\n

Gevangenis Begijnenstraat Antwerpen<\/p>\n

Bij het gedicht\u00a0 “Allerzielen”: “1.11.46. Cel 231. Onder de wandeling+\/- 15 uur. Terwijl de Allerzielen klokken luidden”:<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Interneringscentrum Merksplas:<\/p>\n

Bij het gedicht “Fata Morgana”, 13 november 1948: “nog altijd geen vuur \/ kachel geen kolen! Roet! \/ Schouwvegen ! \/ Kouw! \/”.
\nOpmerkelijk<\/em><\/strong>: onder dit gedicht schrijft Nand ” ’n Paar dagen hierna kwam een brief van haar!”. Deze brief nog niet gevonden in zijn archief (mocht die nog bestaan), over de mysterieuze “haar” zie de pagina “1936-2020 Een anekdote<\/span><\/a>“.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

Dit gedicht kwam terecht in de bundel “De Gouden Helm”, uitgegeven in 1951, die enkel celgedichten bevat:<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

enkele dagen later:<\/p>\n

“15.11.48 nog geen vuur! Kauwennest in de schouw. Hopen vuil. alles zwart”<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Voorbeeld bij het gedicht “Tibetaans Masker” (oorspronkelijk stond er ‘Tibetaans Mombakkes’): “Kerstdag 1948 \/ Op gedragen aan de minister van Justitie! \/ Naar aanleiding van het verbod op vrijlating! \/ Onmensen! \/ :<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Dit gedicht is later in geen enkele bundel opgenomen, niet te verwonderen, het is atypisch en waarschijnlijk ingegeven door de emotie van het moment. Hieronder de uitgetikte versie, maar hier en daar is het gokken naar wat er juist staat:<\/p>\n

TIBETAANS MASKER<\/p>\n

Het oog is half geloken
\nof \u2019t loom naar binnen ziet ,
\nnaar \u2019t ongepeild gebied
\nvoor zon en maan verdoken.<\/p>\n

De mond grimt schuw, de tanden
\nglinsteren als bedeesd ,
\nzij zijn als bij het beest
\nscherp en met schuine randen.<\/p>\n

Met geel verlepte lieren
\nglim \u2019t aanschijn zonder nek ,
\nde neus ontspringt tot bek
\ngesnaveld als bij dieren.<\/p>\n

Ik treed stil voorbij, uit vreze
\ndat \u2019t smeulend ding ontstelt ,
\n(..?..) in geil geweld
\nstaat in \u2019t voor te lezen\u2026<\/p>\n

(doorkruiste strofe)<\/p>\n

(geschrapte strofe):<\/p>\n

(Ik zie bleke ogen puilen
\nai!. of ik slaap of waak ,
\nin bloed-bedwelmd vermaak
\nkwijlende tanden huilen)<\/p>\n

“In de duisternis – laatste avond in ’t rommelkot. Mag geen licht meer maken (omdat straatkant)”<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

<\/a>Een aantekening die veel vertelt over hoe Nand zich optrekt aan de aantrekkingskracht van de vrije ruimte buiten en dat gevoel gebruikt om een gedicht te schrijven:<\/p>\n

“26.11.48. Verhuisd naar dakkamer. Vrieslucht. Heerlijke sterrenlucht. Wederzien!”<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

In zijn memoires schrijft hij daarover het volgende:<\/p>\n

“Maar precies in die donkere dagen beleefde ik een moment dat ik tot de zeldzaamste in mijn leven reken.\u00a0 Na een afstompend lange dag in het auditoraat werden wij in de \u201cabdij\u201d ontscheept.\u00a0 Op het binnenplein was het al avond, maar hoog boven ons hoofd, vierkantig door de zwarte daken van het gebouw afgetekend, straalde een sterrenhemel zoals ik er nooit een gezien had.\u00a0 De hemel was niet zwart, maar violet-blauw.\u00a0 De sterrenbeelden schitterden met een luister en een kracht dat hun licht op ons afstraalde.\u00a0 Het was een ontzagwekkend gezicht.\u00a0 Wat had ons lijden, onze hoop te betekenen onder de afglans van de grote onverschillige eeuwigheid?\u00a0 In deze dagen van verguizing vooral, nu wij hier als uitgestotenen samengedreven waren, Vlaamse onaanraakbaren voor wie niemand nog een vinger uitstak \u2013 en wie niets anders te wachten stond dan jaren lijden?<\/em><\/p>\n

Als verpletterd nam ik mijn plaats aan de tafel in.\u00a0 \u201cZwaaigen!\u201d.\u00a0 Ik was thuis.\u00a0 Maar de aanblik van die sterrenhemel had mij over alle leed heen weer in voeling gebracht met een wereld die boven kwellingen, auditeurs, krijgsraden en tutti quanti uitrees.\u00a0 Ik was zeer jong, een student, en uit de verten van die argeloze jeugdjaren hoorde ik een stem, de opgetogen kreet van\u00a0Ernest Psichari<\/a>\u00a0(1883-1914): \u201cQu\u2019il est beau le ciel, vu du rivage de la terre.\u00a0 J\u2019ai la permission formidable d\u2019\u00eatre un homme!\u201d\u00a0 Het deed goed die stem te horen.<\/em><\/p>\n

\n

nvdr.: citaat van Ernest Psichari uit \u201cLe voyage du centurion<\/a>\u201c, hoofdstuk 8,I:<\/em><\/p>\n

Un nouveau soir est venu. On a march\u00e9 tout le jour, et voici une plaine blanche, poudr\u00e9e de clart\u00e9s, et nul ne sait son nom. Il y a des dunes faites d\u2019un sable si l\u00e9ger, que nulle herbe n\u2019a pu s\u2019y fixer. Le monde est dans l\u2019attente de la nuit. Le soleil lui-m\u00eame s\u2019est tu. Et plus grand, plus lourd encore est le silence de la fatigue humaine. Maxence veille, \u00e9tant celui qui est toujours debout, et que toujours l\u2019on voit dress\u00e9 comme un pilier puissant au-dessus de la terre. Alors l\u2019immense action de gr\u00e2ces s\u2019\u00e9chappe de sa poitrine :
\n\u00ab Je suis content, \u00f4 terre, de me retrouver parmi toi. Qu\u2019il est beau de baigner dans la vie, et d\u2019\u00eatre parmi elle, comme la barque, sur un fleuve d\u00e9bord\u00e9, lutte contre le courant, et chante ! Qu\u2019il est beau, le ciel, vu du rivage de la terre !<\/span> \u00d4 gr\u00e2ce myst\u00e9rieuse de la vie, je te b\u00e9nis ; \u00f4 source profonde, \u00f4 principe essentiel, je te loue, je t\u2019exalte et je te loue ! Je suis, je respire profond\u00e9ment tout ce sol, j\u2019ai ma place sous le soleil ! \u00d4 miracle ! J\u2019ai la permission formidable d\u2019\u00eatre un homme !<\/span> \u00bb<\/p>\n

\n

Meer dan \u00e9\u00e9n jaar was ik opgesloten.\u00a0 Tot dusver hadden wij van de mens niet veel goeds ervaren.\u00a0 Maar de\u00a0mens<\/strong>, dat was toch iets anders dan een on-menselijke repressie, dan gevangenissen en vuurpelotons, dan bloed en tranen.\u00a0 D\u00e0t was \u00e9\u00e9n zijde, de minst verkwikkelijke, het had meer van de wolf dan van de mens; ald\u00f9s mens te zijn was wel geen groot voorrecht.\u00a0 Werkelijk m\u00e8ns zijn dat was naar de sterren op te zien, en met dat licht bestraald, tot de evenmens te gaan in goedheid en schoonheid.\u00a0 Zo te leven, was in mijn studententijd mijn diepste verlangen geweest, dit verlangen zou weldra uitgroeien tot het grote gedicht Rama Yantra, nu gebundeld in \u201cDe Gouden Helm\u201d.<\/em><\/p>\n

Opmerking: Nand schrijft hier over het tijdstip van deze ervaring: ” Na een afstompend lange dag in het auditoraat werden wij in de \u201cabdij\u201d ontscheept.” <\/em>Met ‘abdij’ wordt hier het interneringscentrum van Hemiksem bedoeld, vroeger een abdij. Nand verbleef daar een maand, van 24 oktober tot\u00a0 21 november 1945 (lees zijn volledige beschrijving over dat verblijf in die “abdij” in dit hoofdstuk<\/a>).
\nIn rood potlood staat echter naast het gedicht: “26.11.48”. Heeft hij het over een gelijkaardige ervaring? Of vergist hij zich in zijn memoires, 20 jaar later geschreven? Misschien is deze opmerking later bijgeschreven?<\/p>\n

\n

De bundel met het gedicht verscheen in 1951, net zoals in “Het Eiland Antilia” bevatte deze bundel enkel po\u00ebzie geschreven tijdens de gevangenschap. De ervaring was zo overweldigend dat Nand zich vereenzelvigt met de Indische heerser Yai Singh (zie infra), bouwer van nieuwe steden (Jaipur), observatoria (o.a. ‘Rama Yantra’) en astronoom:<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aanvang:<\/p>\n

“Maharadjah ben ik, Yai Singh bij name,\u00a0 <\/em>
\nsteden bouw ik die de roep beamen\u00a0 <\/em>
\nvan mijn gedachte.<\/em>”<\/p>\n

Nand verwijst hier naar Jai Singh II<\/b>\u00a0<\/span><\/a><\/span>(3 November 1688 \u2013 21 September 1743).
\n“He was the\u00a0Hindu<\/a>\u00a0Rajput<\/a>\u00a0ruler of the\u00a0kingdom of Amber<\/a>, he later founded the fortified city of Jaipur and made it his capital. He was born at\u00a0Amber, the capital of the\u00a0Kachwahas… \u00a0[he] had a great interest in mathematics, architecture and astronomy. (…) Jai Singh [thought] that the nation needed to be educated on the subject of astronomy. It is surprising that in the midst of local wars, foreign invasions, and consequent turmoil, Sawai Jai Singh found time and energy to build astronomical\u00a0observatories. (…) The observational techniques and instruments used in his observatories were also superior to those used by the European\u00a0Jesuit\u00a0astronomers he invited to his observatories.<\/sup><\/sup> Termed as the\u00a0Jantar Mantar\u00a0they consisted of the\u00a0Ram Yantra<\/i>\u00a0<\/span>(a cylindrical building with an open top and a pillar in its center<\/span>), the\u00a0Jai Prakash<\/i>\u00a0(a concave hemisphere), the\u00a0Samrat Yantra<\/i>\u00a0(a huge equinoctial dial), the\u00a0Digamsha Yantra<\/i>\u00a0(a pillar surrounded by two circular walls), and the\u00a0Narivalaya Yantra<\/i> (a cylindrical dial). (…) The\u00a0Rama Yantra<\/i><\/span>\u00a0can be used to measure the\u00a0altitude\u00a0and\u00a0azimuth of celestial objects.
\nJai Singh’s greatest achievement was the construction of\u00a0Jaipur city (known originally as Jainagara (in Sanskrit, as the ‘city of victory’ and later as the ‘pink city’ by the British by the early 20th century), the planned city, later became the capital as the Indian state of Rajasthan.”
\n<\/em><\/p>\n

Voor de geschiedenis van Jaipur zie: “History of Jaipur<\/span><\/a>” en “Jaipur<\/span><\/a>”<\/p>\n

Videoweergave Rama Yantra observatorium:<\/p>\n